الشيخ محمد آصف المحسني
29
متافيزيك از نظر رئاليزم يا معارف اسلامى از نگاه علم وفلسفه (فارسى)
تمام دانشمندان علّت بايد مقدم بر معلول خود باشد نه متأخر ، و لذا اصلا معقول نيست كه حدوث سبب احتياج باشد و فقط امكان است كه مقدم بر حاجت است ، و ميتواند علّت آن باشد . ما بدون اينكه خوانندگان گرامى را درين جا با مسائل دقيق تر فلسفى و كلامى مواجه كنيم ، تا اينكه مندرجات رساله به چند نفر محدود اختصاص يابد ، بيك مسألهء مهم ديگرى آنها را منتقل ميكنيم و آن اينكه امكان ممكن لازم لاينفك اوست ، يعنى ممكن همان طوريكه در حدوث وجود خود بواسطهء امكان محتاج به سبب خود است در مرحلهء بقاء خود نيز محتاج به اوست . شما بروشنائى لامپ و گردش پنكه برقى نگاه كنيد ، همانطوريكه در وهلهء اول بدون قوهء برق وجود نمىگيرد و در مرحلهء بعدى هم روشنائى لامپ و حركت پرههاى پنكه منوط بقوه برق است ، در هر آن كه برق قطع شود آن دو نيز از بين ميرود . خداشناسان هيچگاه اسباب طبيعى و علل امكانى را انكار نكردهاند بلكه بتأثير اسباب در مسببات آنها قائلاند ، و اگر ماديّين نسبت اين انكار را به آنها ميدهند مانند اكثر نسبتهاى ديگرشان دروغ است . ولى عالم ماده بلكه سراسر جهان امكانى با تمام اسباب مسببات و علل و معلولات خود معلول و مسبب ارادهء واجب الوجود است زيرا رشتهء كائنات باتفاق مادييّن و خداشناسان ( الهيّون ) بايد بعلّت العلل منتهى شود .